Άρθρο 4 του AI Act: Τι Σημαίνει AI Literacy στην Πράξη και Πώς Αποδεικνύεται

Τι λέει το Άρθρο 4 σήμερα

Το Άρθρο 4 του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1689 εφαρμόζεται από τις 2 Φεβρουαρίου 2025, μαζί με τις απαγορευμένες πρακτικές. Ήταν η πρώτη υποχρέωση του AI Act που «άναψε», και η μόνη που αφορά οριζόντια κάθε πάροχο και κάθε deployer, είτε χρησιμοποιεί ένα chatbot εξυπηρέτησης πελατών είτε ένα σύστημα υψηλού κινδύνου.

Τον Ιούλιο του 2026 το κείμενο άλλαξε. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1744, το λεγόμενο Digital Omnibus on AI, τέθηκε σε ισχύ στις 27 Ιουλίου 2026 και αντικατέστησε το Άρθρο 4. Η νέα διατύπωση έχει τρία σκέλη:

Πάροχοι και deployers συστημάτων AI λαμβάνουν μέτρα για να υποστηρίξουν την ανάπτυξη του AI literacy του προσωπικού τους και άλλων προσώπων που χειρίζονται ή χρησιμοποιούν συστήματα AI για λογαριασμό τους, λαμβάνοντας υπόψη τις τεχνικές γνώσεις, την εμπειρία, την εκπαίδευση και την κατάρτισή τους, καθώς και το πλαίσιο στο οποίο θα χρησιμοποιηθούν τα συστήματα.
Η υποχρέωση δεν απαιτεί από παρόχους ή deployers να εγγυηθούν συγκεκριμένο επίπεδο AI literacy για οποιοδήποτε άτομο.
Η Επιτροπή και τα κράτη μέλη υποστηρίζουν τις προσπάθειες των οργανισμών, ιδίως των ΜμΕ, και η Επιτροπή δημοσιεύει πρακτικά παραδείγματα συμμόρφωσης στην ενιαία πλατφόρμα πληροφόρησης του Άρθρου 62.

Τι άλλαξε και τι δεν άλλαξε

Το παλιό κείμενο ζητούσε να «διασφαλίζετε, στο μέτρο του δυνατού, επαρκές επίπεδο» AI literacy. Το νέο ζητά να «λαμβάνετε μέτρα για να υποστηρίξετε την ανάπτυξή» του. Η διαφορά είναι ότι δεν κρίνεστε για το αποτέλεσμα ανά εργαζόμενο, αλλά για τα μέτρα που πήρατε. Η υποχρέωση παραμένει υποχρέωση. Οι αποδέκτες παραμένουν οι ίδιοι. Και από τις 2 Αυγούστου 2026 την εποπτεύουν οι εθνικές αρχές εποπτείας της αγοράς.

Ποιους καλύπτει

Το Άρθρο 4 μιλά για «προσωπικό και άλλα πρόσωπα που χειρίζονται ή χρησιμοποιούν συστήματα AI για λογαριασμό» του οργανισμού. Στις Ερωτήσεις και Απαντήσεις που δημοσίευσε η Επιτροπή τον Μάιο του 2025, η ερμηνεία είναι ευρεία: πρόσωπα που βρίσκονται «υπό την οργανωτική εμβέλεια» του οργανισμού. Αυτό περιλαμβάνει εξωτερικούς συνεργάτες, προμηθευτές υπηρεσιών και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και πελάτες που χρησιμοποιούν το σύστημά σας.

Στην πράξη, για έναν ελληνικό οργανισμό μεσαίου ή μεγάλου μεγέθους, αυτό σημαίνει τρεις ομάδες:

Οι εργαζόμενοι που χρησιμοποιούν AI καθημερινά, συνήθως εργαλεία γενικής χρήσης (Copilot, ChatGPT, Gemini) ενσωματωμένα στη ροή εργασίας τους. Είναι η πολυπληθέστερη ομάδα και αυτή που συχνά ξεχνιέται, γιατί «δεν δουλεύουν με AI», απλώς το χρησιμοποιούν.
Οι εργαζόμενοι που λαμβάνουν ή επηρεάζουν αποφάσεις με τη βοήθεια AI: HR που αξιολογεί βιογραφικά με εργαλείο προεπιλογής, underwriters, πιστωτικοί αναλυτές, υπεύθυνοι εξυπηρέτησης που βασίζονται σε αυτοματοποιημένη ιεράρχηση. Εδώ το Άρθρο 4 συναντά τις υποχρεώσεις ανθρώπινης εποπτείας του Άρθρου 26 για συστήματα υψηλού κινδύνου.
Οι εξωτερικοί συνεργάτες που χειρίζονται συστήματα AI για λογαριασμό σας: μια εταιρεία call center, ένας πάροχος marketing automation, μια τεχνική ομάδα συντήρησης.

Τι θεωρείται «επαρκές» μέτρο

Η Επιτροπή έχει δηλώσει ρητά ότι δεν θα επιβάλει αυστηρές απαιτήσεις για το περιεχόμενο ή τη μορφή. Δεν υπάρχει υποχρεωτικό πιστοποιητικό, δεν υπάρχει υποχρεωτικός αριθμός ωρών, δεν υπάρχει εγκεκριμένος φορέας εκπαίδευσης. Υπάρχουν όμως τρεις κατευθύνσεις που επαναλαμβάνονται στις Ερωτήσεις και Απαντήσεις και στις αναλύσεις που ακολούθησαν:

Γενική κατανόηση του AI. Τι είναι και τι δεν είναι ένα σύστημα AI, πώς παράγει αποτελέσματα, γιατί κάνει λάθη με αυτοπεποίθηση, τι σημαίνει bias, τι σημαίνει hallucination, ποια δεδομένα δεν πρέπει να εισάγονται ποτέ.

Κατανόηση ανά ρόλο και ανά χρήση. Το μέτρο πρέπει να αντιστοιχεί στον κλάδο, στη συγκεκριμένη χρήση και στο υπόβαθρο των ανθρώπων. Ένας νομικός σε ασφαλιστική χρειάζεται διαφορετικό περιεχόμενο από έναν υπεύθυνο αποθήκης σε φαρμακευτική. Το ίδιο σεμινάριο για όλους είναι η συχνότερη αδυναμία.

Κατανόηση των ρίσκων της δικής σας θέσης. Αναπτύσσετε AI, χρησιμοποιείτε AI τρίτων, ή και τα δύο; Ποια από τα συστήματά σας αγγίζουν αποφάσεις για ανθρώπους; Το μέτρο πρέπει να αντικατοπτρίζει αυτήν την εικόνα.

Η Επιτροπή προειδοποίησε επίσης ότι το να ζητήσετε από το προσωπικό να διαβάσει τις οδηγίες χρήσης του συστήματος πιθανότατα δεν αρκεί. Η εκπαίδευση δεν είναι υποχρεωτική με τη στενή έννοια, αλλά είναι δύσκολο να υποστηρίξετε ότι «λάβατε μέτρα» χωρίς κάποια μορφή της.

Το ερώτημα που μετράει: τι μπορείτε να δείξετε

Εδώ βρίσκεται η ουσία, και εδώ αποτυγχάνουν οι περισσότεροι οργανισμοί που «έκαναν κάτι». Το Άρθρο 4 δεν περιλαμβάνεται στις κλίμακες προστίμων του Άρθρου 99. Οι κυρώσεις για παράβασή του ορίζονται από κάθε κράτος μέλος στο πλαίσιο του εθνικού καθεστώτος κυρώσεων. Αυτό οδηγεί πολλούς στο συμπέρασμα ότι η υποχρέωση είναι «χαλαρή». Είναι λάθος συμπέρασμα για τρεις λόγους.

Πρώτον, οι αρχές εποπτείας της αγοράς εξετάζουν το Άρθρο 4 στο πλαίσιο κάθε άλλου ελέγχου. Αν ένα σύστημα υψηλού κινδύνου παράγει πρόβλημα, το πρώτο ερώτημα θα είναι αν οι άνθρωποι που το χειρίζονταν ήταν προετοιμασμένοι. Η Επιτροπή έχει ήδη πει ότι η επιβολή είναι πιθανότερη όταν η μη συμμόρφωση οφείλεται σε έλλειψη «κατάλληλης εκπαίδευσης και καθοδήγησης». Μια εποπτική αρχή που διαπιστώνει ότι το Άρθρο 4 αγνοήθηκε δεν θα το δει ως αυτοτελές παράπτωμα, θα το δει ως επιβαρυντικό στοιχείο.

Δεύτερον, το Άρθρο 4 συνδέεται με υποχρεώσεις που έχουν δόντια. Η ευθύνη λογοδοσίας του ΓΚΠΔ όταν εργαζόμενος εισάγει προσωπικά δεδομένα σε δημόσιο εργαλείο. Η υποχρέωση των διοικήσεων στο NIS2 (Ν. 5160/2024) για εκπαίδευση σε θέματα κυβερνοασφάλειας. Οι συμβατικές δεσμεύσεις απέναντι σε πελάτες και ασφαλιστές. Σε όλα αυτά, η απόδειξη ότι το προσωπικό εκπαιδεύτηκε είναι μέρος της άμυνας.

Τρίτον, και πιο πρακτικά: αν δεν μπορείτε να δείξετε τι κάνατε, είναι σαν να μην το κάνατε. Ένα email με σύνδεσμο σε βίντεο δεν είναι αποδεικτικό. Ένα παρουσιολόγιο σε Excel χωρίς περιεχόμενο δεν είναι αποδεικτικό. Ένα πιστοποιητικό εξωτερικού φορέα για δύο στελέχη της πληροφορικής δεν καλύπτει τους 400 εργαζόμενους που χρησιμοποιούν Copilot.

Το τυπικό κενό

Ο οργανισμός έχει κάνει ένα ή δύο σεμινάρια, συνήθως γενικά, συνήθως για ένα υποσύνολο του προσωπικού. Δεν υπάρχει χαρτογράφηση ποιος χρησιμοποιεί τι, δεν υπάρχει διαφοροποίηση ανά ρόλο, δεν υπάρχει αξιολόγηση, δεν υπάρχει αρχείο ανά εργαζόμενο. Σε έλεγχο, η ερώτηση «ποιοι από τους ανθρώπους που χειρίζονται το σύστημα Χ έχουν εκπαιδευτεί και σε τι» δεν απαντιέται.

Πώς μοιάζει μια επαρκής απάντηση

Από τα έργα AI governance που έχουμε κάνει σε ρυθμιζόμενους κλάδους, το πρόγραμμα που αντέχει στον έλεγχο έχει πέντε στοιχεία. Κανένα από αυτά δεν είναι περίπλοκο. Η δυσκολία είναι να υπάρχουν όλα μαζί και να συντηρούνται.

1. Απογραφή χρήσης AI ανά ρόλο. Ποια συστήματα AI χρησιμοποιούνται, από ποιες ομάδες, για ποιες αποφάσεις. Χωρίς αυτό δεν μπορείτε να ορίσετε τι χρειάζεται να ξέρει ο καθένας. Συνήθως η απογραφή αποκαλύπτει και περιπτώσεις shadow AI που κανείς δεν είχε καταγράψει.

2. Πρόγραμμα ανά επίπεδο. Ένα βασικό επίπεδο για όλους όσους χρησιμοποιούν AI γενικής χρήσης. Ένα εξειδικευμένο επίπεδο για όσους επηρεάζουν αποφάσεις για ανθρώπους, με έμφαση στην ανθρώπινη εποπτεία, στα όρια του συστήματος και στο πότε πρέπει να παρακάμπτεται. Ένα επίπεδο για τη διοίκηση, που αφορά ευθύνες και όχι τεχνικά.

3. Αξιολόγηση. Όχι επειδή το ζητά ο νόμος, αλλά επειδή χωρίς αξιολόγηση δεν μπορείτε να ισχυριστείτε ότι το μέτρο «υποστήριξε την ανάπτυξη» του AI literacy. Μια σύντομη αξιολόγηση μετά από κάθε ενότητα είναι το στοιχείο που μετατρέπει την παρουσία σε κατανόηση.

4. Αρχείο ανά εργαζόμενο. Ποιος, πότε, σε ποιο περιεχόμενο, με ποιο αποτέλεσμα. Το αρχείο πρέπει να είναι εξαγώγιμο, χρονοσφραγισμένο και να μη μπορεί να αλλοιωθεί εκ των υστέρων. Αυτό είναι το έγγραφο που θα ζητηθεί.

5. Επανάληψη. Τα συστήματα αλλάζουν, οι άνθρωποι αλλάζουν θέση, νέοι προσλαμβάνονται. Ένα πρόγραμμα του 2025 δεν καλύπτει τον εργαζόμενο που ήρθε τον Σεπτέμβριο του 2026. Ετήσια επικαιροποίηση και onboarding για κάθε νέο ρόλο είναι το ελάχιστο.

Το ζήτημα του κόστους

Το επιχείρημα που ακούμε συχνότερα είναι ότι ένα τέτοιο πρόγραμμα για εκατοντάδες εργαζόμενους κοστίζει πολύ. Είναι αλήθεια αν γίνει με τον κλασικό τρόπο: εξωτερικός εκπαιδευτής, αίθουσα, ημερήσια αποζημίωση, για κάθε τμήμα ξεχωριστά. Δεν είναι αλήθεια αν το βασικό επίπεδο γίνει ασύγχρονα, με περιεχόμενο ανά τμήμα, αξιολόγηση και αυτόματο αρχείο, και ο εκπαιδευτής αφιερωθεί εκεί που έχει αξία: στα στελέχη που επηρεάζουν αποφάσεις και στη διοίκηση.

Αυτή η λογική είναι ο λόγος που φτιάξαμε το Credenz: το βασικό επίπεδο του Άρθρου 4 ως πρόγραμμα ανά τμήμα, με αξιολόγηση και σφραγισμένο αποδεικτικό ανά εργαζόμενο, χωρίς ο οργανισμός να στήσει τίποτα από το μηδέν. Το εξειδικευμένο επίπεδο και η διοίκηση παραμένουν δουλειά ανθρώπων, και εκεί εστιάζει η υπηρεσία AI governance.

Τι να κάνετε αυτόν τον μήνα

Αν δεν έχετε ξεκινήσει, η σειρά που προτείνουμε είναι η εξής. Πρώτα απογραφή: μια εβδομάδα για να μάθετε ποιοι χρησιμοποιούν τι. Μετά πολιτική: μια σελίδα που λέει τι επιτρέπεται, τι όχι, και σε ποιον απευθύνεται κανείς. Μετά βασικό πρόγραμμα για όλους, με αρχείο. Μετά εξειδικευμένο πρόγραμμα για τους ρόλους που επηρεάζουν αποφάσεις. Η διοίκηση μπαίνει στο πρόγραμμα από την αρχή, όχι στο τέλος, γιατί η δική της εκπαίδευση είναι αυτή που θα ζητηθεί πρώτη σε κάθε έλεγχο, τόσο για το AI Act όσο και για το NIS2.

Αν έχετε ξεκινήσει, το ερώτημα ελέγχου είναι ένα: διαλέξτε έναν εργαζόμενο στην τύχη από ένα τμήμα που χρησιμοποιεί AI και προσπαθήστε να παράξετε, σε δέκα λεπτά, το αποδεικτικό της εκπαίδευσής του. Αν δεν γίνεται, εκεί είναι το κενό.